Włóczykij

Gryfiński Festiwal Miejsc i Podróży "Włóczykij"

Michał Urbański - Międzyodrze - ziemia pozyskana

[Redakcja: Międzyodrze to obszar poprzecinany kanałami położony w Dolinie Dolnej Odry pomiędzy dwiema odnogami rzeki Odry: Odrą Zachodnią i Odrą Wschodnią (Regalicą) na odcinku na północ od wsi Widuchowa do kanału Iński Nurt. Jego teren podzielony jest między cztery gminy. To jedno z najbardziej dzikich miejsc w północno-zachodniej Polsce, położone tuż przy Gryfinie, teren o unikatowej w skali europejskiej faunie i florze. Przed drugą wojną światową intensywnie próbowano pozyskać Międzyodrze do celów gospodarczych. Powstał program polepszenia odpływów, wybudowano ponad 30 budowli hydrotechnicznych. Dzisiaj po obiektach pozostały tylko ruiny, które stanowią szczególną atrakcję dla miłośników alternatywnego podróżowania.

Poniżej przedstawiamy tekst autorstwa Michała Urbańskiego o historii walki człowieka z przyrodą na terenie Międzyodrza. Pierwotnie ukazał się on w Gryfińskim Kwartalniku Historycznym nr 7.]

Śluza komorowa - (żeglugowa) - 8,495 km Odry Zach. - budowla ceglana z elementami żelbetonowymi i stalową konstrukcja mostu z 1912 r. - jedna z dwóch śluz żeglugowych na Miedzyodrzu.


Michał Urbański

Międzyodrze - ziemia pozyskana


Zagospodarowanie Dolnej Odry między Widuchową a Szczecinem, ze szczególnym uwzględnieniem budowli hydrotechnicznych

Hydrotechnika, dział nauki i techniki zajmujący się sposobami i środkami wykorzystywania zasobów wodnych (rzek, jezior, mórz, wód gruntowych) do celów gospodarczo-bytowych, przemysłowych, energetycznych, transportowych itp., odzyskiwania terenów zalanych przez wodę oraz zabezpieczania obiektów przed żywiołem wodnym

W zakres hydrotechniki wchodzą m.in.: regulacja rzek i potoków, ochrona obszarów przybrzeżnych przed niszczącym działaniem wody, regulowanie poziomu wód gruntowych, projektowanie, budowa i eksploatacja budowli hydrotechnicznych

HYDROTECHNIKA [gr.], dział nauki i techniki zajmujący się zagadnieniami wyzyskiwania zasobów wodnych (rzek, jezior, mórz, wód gruntowych) do celów gosp., odzyskiwania terenów zalanych przez wodę oraz ochrony dóbr materialnych przed wodą jako żywiołem.(encyklopedia PWN)

Odra od zawsze była głównym determinantem działalności człowieka na terenie do niej przyległym. To ona decydowała o powstaniu i rozwoju osadnictwa w swojej dolinie i jej bezpośrednim sąsiedztwie. Dostarczała wody, umożliwiała rybołówstwo, pełniła funkcje obronne, a przede wszystkim stanowiła szlak komunikacyjny. Człowiek starał się więc wykorzystać możliwości jakie dawała rzeka, a w miarę rozwoju cywilizacyjnego chciał coraz bardziej decydować o tych możliwościach.

4 sierpnia br. minęło sto lat od przyjęcia przez Bundestag ustawy o regulacji dolnej Odry. Sto lat temu rozpoczęły się największe prace hydrotechniczne w tej części rzeki, którymi człowiek chciał doprowadzić do całkowitego podporządkowania sobie jej wód.

Morfologia Dolnej Odry do czasów jej regulacji

Kształt i charakter rzeki ukształtował się w epoce holocenu po ustąpieniu plejstoceńskich lodowców. Dla układu hydrograficznego tego terenu ważne znaczenie miało ostatnie zlodowacenie epoki lodowcowej i maksymalny zasięg lodowca fazy pomorskiej zlodowacenia bałtyckiego. Zasięg ten wyznaczony jest ciągiem moren czołowych o przebiegu równoleżnikowym stanowiący południową granicę Pomorza. Na przedpolu lodowca wypływające spod niego wody wytworzyły ogromne pola sandrowe (zbudowane głównie z piasków i żwirów - dziś porośnięte lasami ze względu na małą przydatność rolniczą). Wody lodowcowe nie mogące odpłynąć na północ w skutek blokowania przez lądolód, wytworzyły sobie drogę odpływu w kierunku zachodnim, tworząc Pradolinę Toruńsko-Eberswaldzką. Pradolina ta dziś wykorzystywana jest przez odcinki rzek: Wisłę, Brdę, Noteć (wraz z przekopanym Kanałem Bydgoskim), Wartę i Odrę. Odra wykorzystuje pradolinę od ujścia Warty do Osinowa Dolnego, w tzw. Kotlinie Freienwaldzkiej.

Odra od Osinowa Dolnego wkracza w finalny fragment o długości 75 km. Dolna Odra stanowi ostatni fragment rzeki między Osinowem Dolnym a ujściem do Zalewu Szczecińskiego, gdzie rzeka zmienia kierunek z północno - zachodniego na północny. Oba koryta miały przeważnie duże głębokości, miejscami 10 m, natomiast bardzo mały spadek rzędu 0,04 - 0,05 ?. Dolna Odra w swym przebiegu miała charakter anastomozujący, płynęła wieloma korytami o przebiegu warkoczowym, które łączyły się i dzieliły, tworząc niezwykle rozbudowaną sieć. Rzeka płynęła tu wśród porośniętych szuwarami bagien niedostępnych z lądu. Cała dolina na tym odcinku ma wyraźny przełomowy charakter. Wcina się ona w ciąg wysoczyzn morenowych wytworzonych przez lodowiec bałtycki w swej pomorskiej fazie. O przełomowym charakterze świadczą strome krawędzie doliny o dużych wysokościach względnych.

Na wysokości Zatoni Górnej Odra dzieliła się na dwa koryta Odrę właściwą (zachodnią) i Regalicę. Oba ramiona spotykały się ponownie na wysokości Ognicy. Na wysokości Gartz Odra ponownie dzieliła się na dwa ramiona: Odrę Zachodnią i Regalicę płynącą do Gryfina i dalej wzdłuż wschodniej krawędzi doliny do jeziora Dąbie.

Śluza komorowa - (żeglugowa) - 8,495 km Odry Zach.

Zarys historyczny zagospodarowania terenów Międzyodrza do XIX w.

Pierwsze wzmianki historyczne o odbywającej się na Odrze żegludze dotyczą dopiero roku 1211 kiedy to książę Śląski Henryk Brodaty dał klasztorowi cysterskiemu w Lubiążu (obecnie gmina Wołów) na Śląsku prawo bezcłowego sprowadzania corocznie dwóch statków ze śledziami z Pomorza oraz dwóch statków z solą z Gubina lub Lubasza. Wynika z tego, że Odra w początkach XIII w. była żeglowna od Wrocławia do Szczecina.

Żegluga była wówczas mocno utrudniona przez przeszkody na rzece: mielizny, kłody drzew oraz liczne tamy i jazy podpiętrzające wody do młynów oraz ułatwiające połów ryb. Przełom XIII i XIV w. był bardzo burzliwym okresem żeglugi dolnoodrzańskiej. Handel średniowieczny był pod silnym wpływem władców, którzy nadając prawa miastom mieli decydujący wpływ na jego kształtowani, a przez to i kształtowanie oraz rozwój sieci osadniczej. Z tego powodu, oprócz wspomnianych utrudnień żeglugi natury fizycznej, kupcy napotykali na przeszkody prawne. Najpoważniejszą z nich było prawo składu nadane Wrocławowi w 1274 r., Frankfurtowi i w 1283 r. Szczecinowi. Pełne prawo składu polegało na tym, że obcy kupcy mogli wprawdzie przybywać z towarem do danego miasta, ale nie wolno im było wywozić go poza jego mury. Musieli oni towar albo sprzedać od razu, albo zostawić na składzie miejskim. Było to wielkim uprzywilejowaniem miejscowego kupiectwa, które nie tylko zyskiwało obce towary, ale mogło również narzucać przybyszom określoną cenę. W efekcie kupcy wrocławscy nie mogli wieźć swoich towarów do Szczecina a jedynie do Frankfurtu, natomiast kupcy frankfurccy nie mogli towaru wozić na morze. Prawo składu wyraźnie dyskryminowało przyjezdnych kupców, ograniczając ich zyski oraz powodując silne osłabienie kontaktów handlowych.

Dwa dolnoodrzańskie porty Gryfino i Gartz próbowały rywalizować ze Szczecinem o prawo wolnej żeglugi. Co ciekawe z konfliktem tym związane są pierwsze historyczne inwestycje na Międzyodrzu.

W roku 1281 Gryfino otrzymało przywilej (potwierdzony w roku 1283 przez Bogusława IV), który umożliwiał miastu prowadzenie swobodnego handlu morskiego, a goszczącym w mieście kupcom dawał pod koniec XIII w. prawo swobodnego poruszania się po Regalicy i Jeziorze Dąbskim, zwalniając ich z obowiązku zawijania do Szczecina. Port w Gartz otrzymał podobne przywileje, a dodatkowo prawo mili, które zabraniało obcym skupowania zboża w okolicach miasta oraz ładowania zboża na statki wszędzie tam gdzie mogłoby to szkodzić interesom Gartz.

W roku 1283 nastąpiło zagrożenie wolnego handlu Gryfina i Gartz. Mieszczanie szczecińscy zbudowali Most Długi oraz groblę przez Międzyodrze do Dąbia. Droga wobec podmokłego podłoża wymagała stałego moszczenia drewnem. W 1299 r. książę Otton I wydał miastu pozwolenie na wybudowanie od Mostu Długiego do Dąbia kamiennej grobli - jej śladem biegną dziś ulice Gdańska i Energetyków. Szczecinianie dzięki tym budowlom mieli możliwość zatrzymywania statków gryfińskich i gardzieńskich płynących na Zalew Szczeciński lub w przeciwną stronę w celu wymuszenia prawa składu i pobierania opłat. W tej sytuacji Gryfino i Gartz w ramach działań odwetowych zdecydowało się hamować handel szczeciński odbywający się na Regalicy i Odrze Zachodniej. Otton I wydał w roku 1305 zezwolenie dla: Gartz, a rok później dla Gryfina na budowę własnych grobli i mostów z możliwością pobierania takich samych opłat jak przy mostach na grobli szczecińskiej. W roku 1313 Gryfino wykorzystując zatarg Ottona I ze Szczecinem uzyskało prawo do budowy kolejnej grobli i mostu na Odrze Zachodniej. Rywalizacja ta zakończyła się zdominowaniem portu w Gryfinie przez Szczecin w II poł. XIV. Gartz skutecznie walczyło ze Szczecinem przez cały XIV w. (Uzyskując nawet w roku 1397 prawo składu na zboże, piwo, ryby i inne produkty żywnościowe). Jednak w XV w. uległ przewadze Szczecina i podobnie jak Gryfino stał się jedynie lokalnym portem rzecznym.

Od tego czasu, aż do XVIII w. na terenie bagien odrzańskich, poza Szczecinem, nie prowadzono nowych inwestycji choć groble przez Międzyodrze pełniły wciąż funkcje komunikacyjne. Jedynym wyjątkiem były budowle obronne. W 1631 roku po zajęciu Gryfina przez Szwedów wzniesiono na Międzyodrzu forty obronne (Cłowy i Wielki Gryfiński) broniące miasto od strony zachodniej. Jednak przed wycofaniem się z miasta w roku 1679 Szwedzi zniszczyli je, podobnie jak mosty i mury obronne od strony rzeki.

Prace hydrotechniczne w Dolinie Dolnej Odry w XIX i XX w.

Do początku wieku XVII prace regulacyjne na Odrze ograniczały się do usuwania przeszkód w żegludze - oczyszczaniu nurtu rzeki z pni drzew oraz jazów.

W roku 1717 powołano Inspektorat ds. Melioracji Łęgów Odrzańskich. Wynikiem jego prac było wybudowanie wału od Neu Lebus do Czelina, broniącego przed zalaniem z górnego biegu rzeki Łęgów Odrzańskich (Błot Nadodrzańskich; Oder-Bruch) w Kotlinie Freienwaldzkiej. Wał nie zabezpieczał jednak terenu przed zalewaniem z góry rzeki przez wody cofkowe. W celu całkowitego zabezpieczenia przed zalewaniem wykonano sztuczny kanał ulgi, który odgałęział się od głównego koryta pod Gozdowicami i przecinał pasmo wzniesień pod Osinowem, by ponownie połączyć się z głównym korytem Odry pod Hohenwutzen. Po ogromnej, długotrwałej powodzi w 1736 r., która ogarnęła niemal całą Odrę wraz z jej dopływami (szczególnie Wartę), rozpoczęto pierwszą regulację Odry. Wzmożone prace rozpoczęto dopiero w roku 1746, kiedy to powołano inspektora budów wodnych i wałów - inspektorem został Neuwertz, który kierował pracami (później również jego syn). Neuwertz był głównym pomysłodawcą i autorem regulacji Odry. Prace prowadzono na całej Odrze, polegały one - zgodnie z zaleceniami Neuwertza - na skracaniu rzeki przez wykonywanie przekopów i pogłębianiu koryta oraz wykonywaniu zawikleń brzegów. Przeciwnicy przekopów (Eyelwwqein i Günter) proponowali budowę ostróg dla regulacji łożyska rzeki.

Neuwertz (być może syn?) przekonał się do ostróg dopiero w XIX w. Po 1800 r. jego projekty zawierają ostrogi "aby przez równomierne rozłożenie spadku spowodować oczyszczenie i pogłębienie łożyska właściwego".

Prace hydrotechniczne na odcinku od Hohenwutzen do Szczecina dążyły od końca XVIII w. do ujęcia rzeki w jedno koryto przy zabudowaniu bocznych ramion i niewielkim skróceniu biegu. Ogólny plan regulacyjny Odry z 1801 r. nie uwzględniał jednak tego odcinka rzeki, ponieważ odpowiadał on ówczesnym wymogom żeglugowym. Dopiero po regulacji górnych odcinków na Śląsku i w Marchii Brandenburskiej (do ok. 1867 roku) spływ rzeki był szybszy, niósł więcej materiału skalnego, który odkładał się na przestrzeni od Gozdowic do Schwedt. Koryto zatraciło naturalny charakter żeglowny, zaczęto więc od Hohenwutzen do Piasku zabudowywać brzegi ostrogami. Poniżej Piasku rzeka posiada tak niewielki spadek, że zabudowa ostrogami była nieskuteczna.

Przepust wałowy - 13,795 km Odry Zach. - ceglany obiekt z 1926 r., zamykany wrotami stalowymi, dwudzielnymi. Szerokość w świetle 3 m. Przepust służył do grawitacyjnego odwodnienia polderu.

W 1899 roku w Zarządzie Regulacji Odry, Szczecińskiego Urzędu Budowlanego, opracowano projekt: "Dla polepszenia odpływu na Dolnej Odrze". Projekt przewidywał przeprowadzenie dwudzielnego koryta Odry, istniejącego dotąd od Gozdowic do Hohenwutzen, dalej w dół, aż do ujścia do jez. Dąbie. Na podstawie tego projektu zapewniono po trzyletnich pertraktacjach ustawą z 4 sierpnia 1904 r. potrzebne kredyty. Projekt został rozszerzony (ustawa z 1 kwietnia 1905 r.) o inwestycję polegającą na przystosowaniu kanału odwadniającego Łęgi Odrzańskie (Odra w pierwotnym przebiegu) dla potrzeb wielkiej drogi wodnej Berlin - Szczecin i rozbudowania go od Hohenwutzen w dół rzeki dla żeglugi statków 600-tonowych, czego projekt pierwotny nie przewidywał. Kanał żeglugowy odwadniał jednocześnie Łęgi Odrzańskie, wszystkie żuławy i obszary łąkowe położone na zachodnim brzegu Odry.

Odrze Wschodniej projekt przypisał zadanie odprowadzenia najkrótszą drogą wód rzeki i naniesionego przez nią materiału do jeziora Dąbskiego. W tym celu zlikwidowano jaz na Mogilnicy (wschodnia odnoga Odry między Zatonią Dolną a Ognicą), a samą Mogilnicę rozbudowano jako główne koryto rzeki. Dalej wykonano 11,5 - kilometrowy przekop od Odry poniżej Widuchowej do Regalicy (obecnie Stara Regalica) koło Gryfina.

W końcowym odcinku przekop przecinał Regalicę odcinając jej zakole (odcięte zakole Regalicy wykorzystane było jako kotwicowisko barek, a w trakcie budowy elektrowni "Dolna Odra" wykorzystano je jako ujściowy fragment Kanału Dolna Odra (Ciepły Kanał) odprowadzający wody pociepłownicze z elektrowni). Zwiększono też nieco przekrój Odry powyżej tego przekopu. Uproszczono też początkowy odcinek Odry Zachodniej, wykonując dwukilometrowy przekop od Widuchowej w kierunku północno wschodnim, na jego początku budując jaz.

Przekop Regalicy

W celu skoncentrowania przepływu w głównym korycie, zamknięto wszystkie boczne ramiona Odry Wschodniej. Dla umożliwienia żeglugi między Odrą wschodnia a zachodnią, przeprowadzono dwa szlaki żeglugowe przez Międzyodrze. Pierwszy, pomiędzy Gartz a Gryfinem z dwoma śluzami żeglugowymi dla statków 400 tonowych (szlak wykorzystywał odcięty fragment Regalicy - tzw. Stara Regalica), drugi pomiędzy Ustowem a Kluczem, przez pogłębienie kanału Skośnica. Powyżej Widuchowej zbudowano trzecie połączenie Schwedt - Ognica dla statków 600 - tonowych.

W trakcie prac przygotowawczych wprowadzono do projektu istotne korekty. Zamiast planowanego jazu stałego w Widuchowej zbudowano jaz zastawkowy, który pozwalał regularnie zasilać Odrę Zachodnia w minimalne przepływy, co pozwalało na odświeżanie wód Odry Zachodniej, poprawiając stan sanitarny wody zwłaszcza dla Gartz i Szczecina.

Prace budowlane przeprowadzono w latach 1906 - 1932, przy czym jeszcze do roku 1937 wykonywano prace wykończeniowe. Inwestycje zaprojektowano i wykonano z dużym rozmachem. Wykonano ogółem 33 km przekopów, 177 km wałów i 129 budowli hydrotechnicznych. Koszty budowy wyniosły przeszło 60 mln marek, przekraczając znacznie zaplanowane w ustawie wydatki.

Odra przed regulacją - na niebiesko, miejsca wykonania przekopów - na czerwono

Trwająca 20 lat budowa przyczyniła się do znacznej aktywizacji gospodarczej regionu. Prace prowadziło szereg firm ze Szczecina i okolic, jak również innych miast niemieckich. Roboty ziemne prowadziła firma Philippa Holzmanna z Frankfurtu nad Menem, która wcześniej (w latach 1887-1895) budowała Kanał Kiloński i prowadziła prace ziemne przy przekopie Wisły. Prace betoniarskie przy przepustach, śluzach żelbetowych i mostach prowadziła firma Comet ze Szczecina, stalowe wrota i mechanizmy do ich otwierania wykonała firma Fridrich A. Seebeck z Wasermünde-Lene. Prace zasadnicze - wały, kanały, stacje pomp, śluzy zostały zakończone do roku 1930. W wyniku regulacji Odry stworzono 17 polderów, z których po II wojnie światowej 7 znalazło się w granicach Polski (3 poldery Miedzyodrza i cztery poldery zewnętrzne na prawym brzegu Odry.

Przepust wałowy - 13,795 km Odry Zach. - żelbetonowy obiekt z 1926 r., zamykany wrotami stalowymi, dwudzielnymi. Szerokość w świetle 3 m. Przepust służył do grawitacyjnego odwodnienia polderu.

Międzyodrze

Wykonanie, wspomnianych wcześniej, inwestycji w dolinie Dolnej Odry na początku XX w. spowodowało utworzenie na odcinku od Widuchowej do Szczecina zespołu wysp położnych między oboma ramionami Odry - Międzyodrza w dzisiejszym kształcie. Obszar ten posiada wydłużony południkowo kształt, długości ok. 30 km i 1,5 - 3,0 km szerokości. Międzyodrze pocięte jest ogromną liczba starorzeczy, kanałów i rowów melioracyjnych. Ich pochodzenie można łatwo rozpoznać na mapie, bądź zdjęciu lotniczym - wszystkie cieki biegnące w linii prostej to bez wątpienia wytwór człowieka, natomiast kręte przebiegi wytworzone zostały siłami natury. Teren Międzyodrza podzielony jest na trzy poldery (granice stanowią równoleżnikowe drogi: Gryfino - Mescherin i autostrada A3). Ogólnie przyjęta jest następująca numeracja: "polder 3" - Szczeciński (północny), "polder 4"- Gryfiński (środkowy), "polder 5" - Widuchowski (południowy). Poldery wyniesione są przeciętnie 0,2 - 0,4 m n.p.m., a więc zaledwie kilka centymetrów powyżej średniego poziomu wody w Odrze, a czasami poniżej poziomu wód rzeki. Wyżej położone są poldery na południu 0,5 do 1,0 m n.p.m., natomiast poldery 4 i 3 posiadają rzędne w granicach 0,00 - 0,40 m n.p.m. Powierzchnia całkowita polderów Międzyodrza - 5630 ha - stwarza możliwość retencjonowania wody w wielkości 31 mln m3.

Obniżenie poziomu wód gruntowych spowodowało możliwość rolniczego użytkowania Międzyodrza. Na obszarze tym występuje cała gama gleb hydrogenicznych: gleby torfowe - torfowisk niskich oraz torfowo- mułowe. Po osuszeniu wierzchniej warstwy bagien rozpoczęły się procesy murszenia gleby - kurczenia się i rozpadu na drobne ziarna masy organicznej torfu na skutek utraty przez nią wody. W wyniku murszenia zaczęły wykształcać się gleby pobagienne: murszowe i murszowate.

Wydarcie przyrodzie Międzyodrza pod działalność rolniczą wymagało skomplikowanych prac melioracyjnych i wybudowania dużej liczby obiektów pozwalających na utrzymanie użytków zielonych w kulturze rolnej.

Śluza komorowa - (żeglugowa) - 8,495 km Odry Zach. - budowla ceglana z elementami żelbetonowymi i stalową konstrukcja mostu z 1912 r. - jedna z dwóch śluz żeglugowych na Miedzyodrzu.

Jak to działało?

Wały wykonane na Międzyodrzu w latach 1917-1928 usypane głównie z ziemi uzyskanej w trakcie wykonywania wykopów i przekopów, sięgały 30 cm ponad lustro wielkiej wody letniej. Wielka woda letnia (WWL) to parametr obliczony dla przepływów wezbranych wód w okresie od maja do października, obliczony na podstawie wieloletnich pomiarów. Odpowiadał przepływowi 1600 m3/s (według przekroju wodowskazowego w Hohensaten) i spiętrzeniu J. Dąbie do rzędnej 0,30 m n.p.m. Prawdopodobieństwo pojawienia się WWL obliczono na 10%. Aby umożliwić kontrolowany kontakt wód kanałów z wodami rzeki i jednocześnie zapewnić możliwość komunikacji drogowej po wałach, wybudowano przepusty wałowe i przewały z usytuowanymi na nich mostami i kładkami. Śluzy komorowe (żeglowne i gospodarcze) służyły komunikacji wodnej w warunkach sztucznie utrzymywanej różnicy poziomów wód rzeki i kanałów; mosty nad śluzami pozwalały na przejazd wałem.

W okresie zimy poldery były zalewane. W tym celu budowle na wałach otwierano. Otwieranie wrót następowało pomiędzy 15 listopada a 15 grudnia. Wiosną, aby chronić poldery przed wielką wodą letnią pomiędzy 15 kwietnia, a 15 maja budowle w wałach były zamykane, natomiast woda, która nie spłynęła grawitacyjnie, odpompowywana z polderów przez pompownie.

Jaz zbudowany w 1914 r. w Widuchowej na początku Odry Zachodniej jest budowlą piętrząca typu zastawkowego, przecinającą Odrę na całej szerokości (dł. jazu 78 m). Miał on za zadanie skierowanie wody do nowego (przekopanego) koryta Odry Wschodniej i zabezpieczenie koryta Odry Zachodniej przed nadmierną erozją, ponieważ woda miała naturalną skłonność do kierowania się korytem zachodnim. Wytworzona, w skutek piętrzenia, różnica poziomów zwierciadła wód, między oboma ramionami rzeki stwarzała możliwość częściowego grawitacyjnego odprowadzenia wód z polderów. Niższy poziom wody w Odrze Zachodniej umożliwiał grawitacyjne spłynięcie większej ilości wody. Dlatego wszystkie przepusty wałowe znajdują się przy Odrze Zachodniej. Z tego samego powodu znajdują się z tej strony wszystkie przepompownie, które dzięki niższemu stanowi lustra wody w Odrze Zachodniej pompowały wodę z kanałów na niższą wysokość niż przy Regalicy.

Na Międzyodrzu w trakcie prac budowlanych w latach 1910 -1926 powstało 36 następujących budowli hydrotechnicznych:

  • śluzy komorowe - żeglugowe (2 obiekty - przewidziane dla jednostek 400 tonowych), znajdują się one na krańcach drogi wodnej Gartz - Marwice, łączącej Odrę wschodnią i zachodnią;
  • śluzy komorowe - gospodarcze (18 obiektów), służące niewielkim jednostkom pływającym, wykorzystywane głównie do celów rolniczych;
    Wrota śluz żeglugowych i gospodarczych otwierane były ręcznie przez jedna osobę za pomocą cięgna drabinkowego napędzanego przekładnią zębatą (kielich).
    Zasuwy we wrotach obsługiwane były za pomocą przekładni zębatej z pomostów umieszczonych na wrotach.
  • przewały (przelewy), (6 obiektów) do wprowadzania na teren polderu wielkiej wody, o poziomie niższym od korony wałów. Możliwe tez było grawitacyjne odwodnienie polderu;
  • przepusty wałowe z klapami samoczynnymi do grawitacyjnego odprowadzania wody z polderów (5 obiektów);
  • pompownie służące do obniżenia poziomu wody na polderach (4 obiekty),
  • jaz w Widuchowej, do rozrządu wody na dwa koryta rzeki; posiada 78 m długości, podzielony na 5 przęseł o szerokości w świetle 15,60 m każde. Każde przęsło jest jeszcze wewnętrznie podzielone na 8 przedziałów za pomocą kładzionych odrzwi. Przyczółki i filary betonowe pokryte są okładziną z płyt granitowych. Do obsługi jazu służy suwnica bramowa poruszająca się wzdłuż budowli po szynach ułożonych na pomoście. Od 1986 wózek suwnicowy posiada napęd elektryczny i zaopatrzony jest w wyciągarki do podnoszenia zastawek.

Stacja pomp Gartz - 14,250 km Odry Zach. - obiekt z 1926 r. - ceglany otynkowany

Od lat 30. ubiegłego stulecia Międzyodrze było użytkowane rolniczo pod użytki zielone. Po drugiej wojnie światowej gdy teren ten znalazł się w granicach Polski, działalność tą kontynuowano. Jednakże z upływem czasu, wraz z postępującą dewaluacją budowli hydrotechnicznych, koszty ich eksploatacji wzrastały, a przez to utrzymywanie łąk w cyklu produkcyjnym stawało się coraz droższe. Rolnictwo utrzymało się na Międzyodrzu do końca lat 60. XX w., aż w końcu podjęto decyzję o zaprzestaniu gospodarki rolnej na tym obszarze. Od tego czasu następuje wtórne zabagnienie terenu oraz wtórna sukcesja ekologiczna - polegająca na stopniowyj wkraczaniu nowych gatunków (lepiej przystosowanych do nowych warunków) w miejsce innych.

1 kwietnia 1993 r. decyzją Wojewody Szczecińskiego powołano Park Krajobrazowy Doliny Dolnej Odry, który objął swymi granicami Międzyodrze.

Odra w dolnym biegu toczy swe wody od 10 tys. lat, sto lat temu człowiek postanowił ujarzmić najbardziej niedostępny fragment doliny. Ogromnym wysiłkiem dało się tego dokonać, ale po niespełna 50 latach, nastąpił odwrót. Stan ten trwa do dziś. Czy budowle hydrotechniczne są jeszcze komuś potrzebne, czy jest możliwość ich ponownego użytkowania? Raczej wątpliwe. Są one jednak świadectwem historii myśli technicznej początku XX w. i jako takie stanowią wartość kulturową same w sobie. Dlatego wydaje się, iż dopuszczenie do ich całkowitego, technicznego unicestwienia było by przejawem ignorancji.

Literatura

  • Ankiety paszporyzacyjne budowli, Biuro Projektów Wodno Melioracyjnych w Poznaniu. Poznań 1960 - maszynopisy
  • Bobiński S., Przeprawa Szczecińska, "Szczecin", 1958 nr 11/12 s.31-40
  • Born A., Regulacja Odry i rozbudowa urządzeń technicznych [w:] Monografia Odry, pr.zb. pod red. A Grodka, M. Kiełczewskiej-Zalewskiej, A. Zirhoffera. Instytut Zachodni, Poznań 1948 s. 419-553.
  • Budych L.,. Zabytkowe budowle hydrotechniczne i inne Doliny Dolnej Odry . cz.I - Rozpoznanie zasobu dóbr kultury technicznej. Wrocław 1998- maszynopis.
  • Budych L.,. Karty ewidencyjne zabytków architektury i budownictwa. 1999
  • Grodek A., Handel odrzański w rozwoju historycznym [w:] Monografia Odry pr. zb. pod red. A Grodka, M. Kiełczewskiej-Zalewskiej, A. Zirhoffera. Instytut Zachodni, Poznań 1948 s. 384-418.
  • Historia Portu w Szczecinie , publikacja internetowa. www.port.szczecin.pl

Przepust wałowy 7,943 km Odry Zach. - obiekt z 1926 r. - żelbetonowa konstrukcja niedaleko przepompowni Gartz

Zamów bilety na koncerty (z karnetem) Zamów bilety na wycieczki (z karnetem) Zamów bilet na Bal Włóczykija (z karnetem) Zamów bilet na koncert Acid Drinkers (bez karnetu) Zamów bilet na koncert Acid Drinkers (z karnetem) Zgłoszenia - Włóczykij Trip Extreme - 25 km Zgłoszenia - Włóczykij Trip Extreme - 50 km Lista uczestników - Włóczykij Trip Extreme Regulamin - Włóczykij Trip Extreme

Archiwum

12. Gryfiński Festiwal Miejsc i Podróży Włóczykij11. Gryfiński Festiwal Miejsc i Podróży Włóczykij10. Gryfiński Festiwal Miejsc i Podróży Włóczykij9. Gryfiński Festiwal Miejsc i Podróży Włóczykij8. Gryfiński Festiwal Miejsc i Podróży Włóczykij7. Gryfiński Festiwal Miejsc i Podróży Włóczykij6. Gryfiński Festiwal Miejsc i Podróży Włóczykij5. Gryfiński Festiwal Miejsc i Podróży Włóczykij4. Gryfiński Festiwal Miejsc i Podróży Włóczykij3. Gryfiński Festiwal Miejsc i Podróży Włóczykij2. Gryfiński Festiwal Miejsc i Podróży Włóczykij1. Gryfiński Festiwal Miejsc i Podróży Włóczykij

Kontakt

Spiritus Movens - Przemek Lewandowski - fluxoplazma@gmail.com
Biuro festiwalu - Gryfiński Dom Kultury - sekretariat@gdk.com.pl

Dołącz do nas Włóczykij na FB

Projektowanie stron internetowych - kostek.net